1513 yılının soğuk bir kış gecesinde Floransa’nın hemen yakınındaki küçük bir kasabada, taş, rutubetli bir evdeyiz. Gündüzleri ormanda odun kesen, kuş avlayan, yerel handa kasaplar ve oduncularla kağıt oynayıp küfürleşen,orta yaşlı, zayıf bir adam, güneş battığında sanki bir başkasına dönüşür. Çamurlu ve yırtık günlük kıyafetlerini çıkarır, Floransa saraylarında görevliyken giydiği o resmi ve asil elbiselerini kuşanır. Bir nevi futbol menajer(FM) oyununu oynarken şampiyonlar ligi finalinde takım elbise giymek gibi. Giyim faslından sonra çalışma odasına girer ve kendi tabiriyle "antik çağların büyük adamlarının mahkemesine" çıkar. Bu adam, Floransa Cumhuriyeti’nin eski İkinci Şansölyesi, işkence görmüş, gözden düşmüş ve sürgüne gönderilmiş bürokratı Niccolò Machiavelli'dir.
O çalışma odasında, mum ışığının titrek aydınlatmasında kağıda döktüğü satırlar, sadece kendi hayatını değil, yüzyıllar boyunca dünya siyasetini, liderlerin zihin dünyasını ve ahlak felsefesini geri dönülmez biçimde değiştirecektir. Yazdığı incecik kitabın adı Prens'tir. Kitabın sayfa sayısı ile yarattığı etki taban tabana zıt olacaktır. Bu kitap insan doğasının karanlık yüzüne tutulmuş acımasız bir aynadır ve insanlar kötü ve zayıf taraflarının gösterilmesini hiç sevmez.
Rönesans İtalya’sının Kanlı Gerçekliği
Machiavelli'nin kaleminden damlayan o soğuk gerçekçiliği anlamak için, içinde yaşadığı dünyayı, yani 15. yüzyılın sonu ve 16. yüzyılın başındaki İtalya'yı anlamak gerekir. Zira; insan çevresinden bağımsız var olamaz. Çevresinden bağımsız düşünemez. Machiavelli gibi pek çokları aslında çevresinde gördüğü problemleri anlamlandırmaya çalışır veya onlara çözüm arar. Machiavelli bu işi en iyi yapanlardandır. Sağlam bir gözlemci ve iyi bir realisttir. Bugün Rönesans dendiğinde aklımıza Leonardo da Vinci’nin tabloları, Michelangelo’nun heykelleri, zarif şiirler ve felsefi sohbetler gelir. Oysa bu kültürel patlamanın arka planında inanılmaz bir siyasi kaos ve karanlık bir toplum yatıyordu.
İtalya o dönemde siyasi birliği sağlanmış bir ülke değildi. Napoli Krallığı, Papalık Devleti, Venedik, Floransa ve Milano gibi sürekli birbiriyle savaşan şehir devletlerine bölünmüştü. İhanet, zehir, suikastlar ve kiralık katiller siyasetin gündelik ''sıradan'' araçlarıydı. Fransız ve İspanyol orduları İtalya topraklarını bir satranç tahtası gibi kullanıyor, geçtikleri yerleri yağmalıyorlardı. Parayı verenin düdüğünü çaldığı sadakatsiz paralı asker grupları (condottieri'ler) savaşın kaderini anlık çıkarları doğrultusunda değiştiriyordu.
İşte Machiavelli, devletin bekasının sanatsal güzelliklerle veya Hristiyan ahlakıyla değil, ancak ve ancak kılıcın keskinliği ve aklın acımasızlığıyla sağlanabileceğini bu kanlı tiyatroda öğrendi. Floransa, dış tehditler ve içerideki Medici ailesinin entrikalarıyla boğuşurken, o 14 yıl boyunca dışişleri ve savunma konularında kilit bir rol üstlenmişti. Diplomat olarak Avrupa’nın en tehlikeli adamlarıyla aynı masaya oturmuş, kralların ikiyüzlülüğünü ve papaların dünyevi hırslarını kendi gözleriyle görmüştü.
Cesare Borgia ve Siyasetin Kırılma Anı
Machiavelli’nin zihnindeki ideal lider figürü, masa başında uydurulmuş bir fantezi değildi. Bu figürün ete kemiğe bürünmüş hali, Papa VI. Alexander’ın gayrimeşru oğlu Cesare Borgia'ydı. Nam-ı diğer Dük Valentino.
Machiavelli, diplomatik bir görev için Borgia’nın karargahına gittiğinde onun soğukkanlı kararlılığından büyülenmişti. Borgia, fethettiği ve isyanlarla kaynayan Romagna bölgesine acımasız komutanı Remirro de Orco'yu atamış, ona "ne gerekiyorsa yapıp düzeni sağlama" emri vermişti. De Orco, kanlı bir terör estirerek bölgeyi dize getirdi ve halkın nefretini kazandı. İşler yoluna girdiğinde ise Borgia, halkın öfkesini dindirmek ve tek kurtarıcı olarak görünmek için kendi adamı de Orco'yu bir sabah kasaba meydanında ortadan ikiye böldürmüş, yanına da kanlı bir balta bıraktırmıştı.
Sıradan bir insan bu manzara karşısında dehşete düşebilirdi. Ancak Machiavelli, bu olayda kusursuz bir siyasi deha gördü. Borgia hem düzeni sağlamış hem de pis işi yaptırdığı adamı harcayarak halkın gözünde adaletin kılıcı olmuştu.
Prens kitabının temel direklerinden biri işte bu olayla atıldı: Bir lider, gerektiğinde acımasız olmalı ama bu acımasızlığı öyle bir kullanmalıydı ki, sonunda hem korkulan hem de saygı duyulan biri haline gelsin.
Ahlak ve Siyasetin Ayrışması
O güne kadar yazılan tüm devlet yönetimi kitapları hükümdarın dindar, adil, cömert ve merhametli olması gerektiğini öğütlerdi. İdeal bir dünyada olması gerekenler anlatılırdı. Machiavelli ise Prens ile bu geleneğin tam karşısında saf tuttu. O, "insanların nasıl yaşamaları gerektiği" ile "gerçekte nasıl yaşadıkları" arasındaki uçurumu gösterdi.
Ona göre asıl tehlike, dünyanın ne kadar kötü olduğunu görmezden gelip iyi biri olmaya çalışmaktı. Kötülerin arasında her zaman iyi olmaya çalışan bir lider, kendi sonunu hazırlardı. Machiavelli siyaseti dinden, ahlaktan ve felsefeden tamamen kopardı. Onu kendi kuralları olan, özerk bir mekanizma olarak tanımladı. Eğer devletin hayatta kalması için yalan söylemek, sözünden dönmek veya zulmetmek gerekiyorsa, lider bunu tereddütsüz yapmalıydı. Ama bunu yaparken son derece dindar, merhametli ve dürüst "görünmeyi" de başarmalıydı.
Bu düşünceler, o dönem için kelimenin tam anlamıyla bir skandaldı. Kilise, kitabı "şeytanın parmaklarıyla yazılmış" ilan edip Yasaklı Kitaplar Listesi'ne (Index Librorum Prohibitorum) aldı. Machiavelli’nin adı, kötülüğün ve hilekarlığın eşanlamlısı haline geldi. "Makyavelizm" kelimesi bir küfür gibi sözlüklere girdi.
Cumhuriyetçi Bir Adamın "Kötülük" Rehberi
Ancak tarih, yanılgılarla ve ironilerle doludur. Kimi tarihi figürler vardır ki kendi yaşamında dışlanmış, toplum tarafından amiyane tabirle ucube gözüyle bakılmış olmasına karşın ölümünden belki 200 yıl sonra ancak kıymeti bilinmiş. Machiavelli tam bu kişiler arasına girer mi emin olmamak la beraber -zira kendi yaşadığı dönemde de popüler imiş- Machiavelli hakkında en az bilinen ve insanı en çok şaşırtan gerçek, onun kalbinde katıksız bir Cumhuriyetçi yatmasıdır. Prens eseri onun en ünlü kitabı olsa da, aslında başyapıtı Titus Livius'un İlk On Kitabı Üzerine Söylevler adlı eseridir ve burada ateşli bir şekilde cumhuriyet rejimini, halkın yönetime katılımını, kurumların gücünü savunur.
Peki o zaman Prens gibi tiranlara yol gösteren bir el kitabını neden yazdı?
Bunun arkasında kişisel bir travma yatar. Floransa’da Cumhuriyet yıkılıp Medici ailesi iktidarı ele geçirdiğinde, Machiavelli darbe şüphesiyle tutuklanmış ve "strappado" adı verilen korkunç bir işkenceye maruz kalmıştı. Elleri arkadan bağlanıp defalarca tavana asılmış ve yere bırakılarak omuzları çıkarılmıştı. İşkenceden sonra sürgüne gönderildiğinde beş parasızdı ve işsizdi. Prens, aslında onun Medici ailesine sunduğu bir tür iş başvurusuydu. "Bakın, ben devleti nasıl yöneteceğinizi çok iyi biliyorum, beni işe alın" deme çabasıydı. Ama Mediciler kitabı ciddiye bile almadı, okuyup okumadıkları bile şüphelidir.
Dahası, Machiavelli asık suratlı, karanlık bir filozof değildi. Floransa sokaklarında şakalarıyla bilinen, Adamotu (Mandragola) adında çok başarılı ve edepsiz bir komedi tiyatrosu yazan, aşk mektupları kaleme alan yaşam dolu bir adamdı. Tarihin en büyük ironilerinden biri, devlet idaresinin en soğukkanlı kitabının, aslında çaresiz bir işsizin hayatta kalma çırpınışı olmasıdır. Bu biraz da ünlü Rus yazarların yaşadığı durumdur. bkz: Dostoyevski, Gogol, Tolstoy...
Her neyse, Jean-Jacques Rousseau gibi aydınlar yıllar sonra çok farklı bir bakış açısıyla olayı ele aldılar: Machiavelli Prens kitabında tiranlara nasıl yöneteceklerini öğretmekten çok, halka tiranların aslında nasıl yönettiğini ifşa etmiş, onların maskesini düşürmüştü.
Talih ve Erdemin Savaşı: Fortuna ve Virtù
Machiavelli, Prens’in sayfalarında sadece olayları anlatmaz, aynı zamanda yepyeni bir kavramsal dünya inşa eder. Kitabın kalbinde iki büyük gücün bitmek bilmeyen güreşi yatar: Fortuna (Talih) ve Virtù (Erdem/Beceriklilik). Ancak buradaki erdem, kilisenin öğütlediği ahlaki iyilik, dürüstlük veya vicdan değildir. Machiavelli’nin Virtu’su; cesaret, vizyon, kararlılık ve kriz anında acımasız inisiyatif alabilme yeteneğidir.
Fortuna ise tahmin edilemez, kaprisli ve yıkıcı bir güçtür. Machiavelli talihi coşkun bir nehre benzetir. Nehir taştığında önündeki her şeyi yıkar geçer, ağaçları söker, evleri yok eder. Herkes bu gücün önünde çaresizce boyun eğer. Ancak akıllı bir Prens (yani Virtu sahibi bir lider), sular sakinken bentler ve kanallar inşa eden adamdır. Fırtına koptuğunda hazırlıklıdır. Siyaset, tesadüflere veya ilahi adalete bırakılamayacak kadar ciddi bir hayatta kalma oyunudur. Lider, talihe boyun eğmemeli, onu kendi iradesiyle şekillendirmelidir.
Tilkiler, Aslanlar ve İnsan Doğasının Karanlığı
Machiavelli'den bilhassa Prens'ten bahsederken Tilkiler ve aslanları anmazsak olmaz tabiki. Kitabın en vurucu bölümlerinden biri, iktidarı elinde tutmak isteyen bir liderin hangi hayvanın postuna bürüneceği sorusuna verdiği cevaptır. Geleneksel ahlak anlayışına göre bir hükümdar, her zaman sözünün eri olmalı, asil ve dürüst davranmalıdır. Machiavelli'ye göre ise bir prens (hükümdar):
"tuzakları tanımak için tilki, kurtları korkutmak için aslan" olmalıdır. gerektiğini yazar. Sadece aslan olan lider, kaba kuvvete güvenir ve kurnazların tuzağına düşer; sadece tilki olan ise saf güce boyun eğmek zorunda kalır. Gerektiğinde yalan söyleyebilmeli, gerektiğinde anlaşmaları bozabilmelidir; çünkü karşısındaki insanlar da sözlerini tutmayacaktır.
"Sevilmek mi daha iyidir, yoksa korkulmak mı?" Bu soru, Prens’in şüphesiz en ünlü sorusudur. Machiavelli'nin cevabı, insan doğasına duyduğu kronik güvensizliği yansıtır :
İkisini birden başarmak zordur. Eğer birini seçecekseniz, korkulmak her zaman daha güvenlidir. Çünkü ona göre insanlar doğaları gereği nankör, değişken, ikiyüzlü ve tehlikeden kaçmaya eğilimlidir. Tehlike uzaktayken kanlarını, çocuklarını ve mallarını sizin için feda etmeye hazırdırlar; ancak fırtına kapıya dayandığında arkanızı döndüğünüz an sizi satarlar.Sevgi bağları kişisel çıkarlarla çok kolay koparılabilir; fakat korku, ceza yeme endişesiyle ayakta durur ve bu endişe insanı asla terk etmez.
Yine de Machiavelli burada çok ince ama hayati bir çizgi çeker: Lider korkulmalıdır ama asla nefret edilmemelidir. Çünkü nefret, isyanı doğurur. Bir lider için nefret edilmemek sıradan insanlara göre görece basittir. Lider, halkın malına mülküne el koymadığı ve namusuna dokunmadığı sürece, bu nefreti kendinden uzak tutabilir.
Modern Dünya Liderlerinin Başucu Kitabı: Prens
Bugün Machiavelli toprak altında ama ruhu modern dünyanın her köşesinde yaşamaya devam ediyor. Uluslararası ilişkiler teorilerindeki "Realizm" ekolü doğrudan onun paltosundan çıkmıştır. Henry Kissinger’dan Winston Churchill’e kadar 20. yüzyıla yön veren pek çok liderin başucunda Prens duruyordu.
Sadece siyasette değil, günümüz iş dünyasında, kurumsal rekabette ve hatta günlük insan ilişkilerinde bile onun izlerini görüyoruz. Modern kurumsal şirketler, rakiplerini alt etmek, pazar payı kapmak veya çalışanları yönetmek için sık sık Machyavelist stratejilere başvururlar. "Kriz yönetimi" ve "halkla ilişkiler (PR)" dediğimiz kavramların özünde, onun "olduğun gibi değil, görünmen gerektiği gibi ol" ilkesi yatar. Psikolojide "Karanlık Üçlü" (Dark Triad) olarak bilinen kişilik özelliklerinden biri narsisizm ve psikopatolojinin yanında Makyavelizm'dir.
O, gücün doğasını o kadar isabetli analiz etmiştir ki, zaman ve mekandan bağımsız olarak, nerede bir hiyerarşi, nerede bir iktidar mücadelesi varsa, orada gizli bir Machiavelli fısıltısı duyulur.
Aynadaki Yüzümüz
Niccolò Machiavelli, bize duymak istediklerimizi değil, duymaktan en çok korktuğumuz gerçekleri söyledi. Onun asıl suçu, kralların ilahi bir güçle değil, kan, demir ve kurnazlıkla hükmettiğini yüksek sesle dile getirmesiydi. Prens, özellikle eski çağlarda yöneticilere atfedilen ilahi niteliklerin sorgulanmasına aracı olarak insanların, krallarının da etten kemikten olduğu gerçeğini kavramasını kolaylaştırdı. İnsanlığın Prens'e duyduğu öfke, kitabın yalan söylemesinden değil, aksine çok fazla doğruyu söylemesinden kaynaklanır. Machiavelli bize kötülüğü icat ettiğini söylemedi; o sadece hep buralarda olan kötülüğün anatomisini çizdi.
